Niepozorna zapałka łączy w sobie historię przemysłu, ekonomii i polityki. Przez pokolenia jej płomień rozświetlał codzienność, a losy branży zapałczanej – od iskry idei po popiół wygasłych fabryk - znakomicie odzwierciedlają zmiany gospodarcze, jakie przechodziły Polska i świat.
W sercu Częstochowy, przy ulicy Ogrodowej, działa miejsce wyjątkowe w skali Europy - Muzeum Produkcji Zapałek. W zabytkowej fabryce czas się zatrzymał. Do dziś stoi tam kompletna linia produkcyjna z lat 30. XX wieku, jedyna taka na świecie. W murach muzeum udokumentowano blisko 140 lat historii branży. Kryje się tam opowieść o początkach skromnej fabryczki w czasach zaborów, o okresie świetności, gdy polskie zapałki rozświetlały domy na całym świecie, oraz o bolesnym zmierzchu przemysłu zapałczanego w dobie zapalniczek i taniego importu.
Światło w mroku zaborów
Historia zapałek na obecnych ziemiach polskich sięga połowy XIX wieku. Pierwszą fabrykę uruchomiono w 1845 roku w Sianowie (wówczas na terenie Prus), a tuż przed I wojną światową w granicach dawnej Rzeczypospolitej działało ich już około stu. Wynalazek nowoczesnej zapałki szybko wyparł tradycyjne krzesiwo i hubkę.
Przemysł zapałczany rozwijał się dynamicznie w każdym z zaborów. Jak przypomina Eugeniusz Kałamarz, prezes i przewodnik po Muzeum Produkcji Zapałek: – Nasz początek to 1881 rok, czyli czas, w którym Polski na mapach świata i Europy nie ma – a jednak właśnie wtedy rodzi się nowoczesny zakład w Częstochowie.
Fabrykę założyli niemieccy przedsiębiorcy: Julian Huch i Karol von Gehlig. Miejsce zostało wybrane nieprzypadkowo – bliskość Kolei Warszawsko-Wiedeńskiej ułatwiała transport, a Imperium Rosyjskie, na terenie którego Częstochowa była już od 1815 roku, stanowiło ogromny rynek zbytu. W 1912 roku fabrykę przejęło Towarzystwo Akcyjne W.A. Łapszyn z Petersburga, którego zarząd na terenie Królestwa Polskiego funkcjonował w Warszawie. Zakład prężnie działał – z 80 pracownikami na początku do ponad 300 w 1913 roku.
Rozwój przerwał dramatyczny pożar 16 czerwca 1913 roku. Pionierzy polskiej kinematografii bracia Krzemińscy, Władysław i Antoni, sfilmowali płonącą fabrykę nowatorską kamerą zwaną aeroskopem. Ten trzyminutowy dokument „Pożar zapałczarni” jest dziś uznawany za jeden z najstarszych zabytków polskiej kinematografii (można go obejrzeć, zwiedzając fabrykę). Zakład szybko odbudowano. I nawet wichry wojny nie zniszczyły hal i maszyn produkcyjnych.
Użyteczny monopol
Kiedy Polska odzyskała niepodległość, przemysł zapałczany był w rozsypce. W kraju wyniszczonym wojną i zaborami brakowało kapitału i jednolitego prawa. Pierwsze lata II Rzeczypospolitej były bardzo trudne. Hiperinflacja sięgała tysięcy procent, a państwowa kasa świeciła pustkami.
Rząd premiera Władysława Grabskiego rozpoczął gruntowne reformy finansowe – między innymi postawił na monopole skarbowe. Oprócz tytoniu czy spirytusu strategicznym towarem stały się zapałki. Ustawa z 1925 roku powołała Państwowy Monopol Zapałczany. Państwo przejęło kontrolę nad produkcją i importem zapałek, traktując je jako ważne źródło dochodu do budżetu. W ramach tej reformy częstochowski zakład został wydzierżawiony Spółce Akcyjnej do Eksploatacji Państwowego Monopolu Zapałczanego, która zarządzała fabryką aż do wybuchu II wojny światowej.
Większościowym udziałowcem została spółka należąca do szwedzkiego potentata Ivara Kreugera. Zwano go królem zapałek, a pod jego kontrolą pozostawało 80 proc. światowego rynku. Zaoferował Polsce pożyczkę 6 mln dolarów w zamian za prawo do eksploatacji monopolu. Dla rządu był to zastrzyk waluty, ale opinia publiczna mówiła o „aferze zapałczanej”. Kreuger z nawiązką odzyskał swoje inwestycje – szacuje się, że w latach 1925–1939 jego koncern wyciągnął z Polski około 220 mln ówczesnych złotych czystego zysku przy nakładach rzędu około 33,6 mln zł!
Państwo polskie początkowo też korzystało: rentowność sięgała 800 proc., co oznaczało olbrzymie wpływy do budżetu. Odbywało się to jednak kosztem społeczeństwa. Po 1930 roku podniesiono cenę pudełka zapałek z 7 do 10 gr, jednocześnie zmniejszając liczbę patyczków z 60 do 48 sztuk w pudełku. Zużycie zapałek spadło dramatycznie – z około 44 mld rocznie w 1930 roku do około 22,8 mld w 1933 roku. Polacy zaczęli oszczędzać, często dosłownie dzieląc zapałki na cztery.
Dla fabryki w Częstochowie był to jednak czas modernizacji. W 1926 roku zainstalowano tam niemiecką linię technologiczną firmy Durlach. To właśnie te maszyny – łuszczarki, sieczkarki i automaty – przetrwały do dziś i stanowią serce muzeum.
Zjednoczenie
Po II wojnie światowej częstochowska fabryka została upaństwowiona. Branżę scentralizowano i zorganizowano na nowo. Spośród wielu przedwojennych zakładów część nie przetrwała wojny ani pierwszych lat Polski Ludowej. Ostatecznie od połowy lat 50. ubiegłego wieku działało pięć głównych fabryk: w Częstochowie, Czechowicach-Dziedzicach, Bystrzycy Kłodzkiej, Gdańsku i Sianowie. Wszystkie podlegały Zjednoczonym Zakładom Przemysłu Zapałczanego. Częstochowska fabryka w 1951 roku została przemianowana na Częstochowskie Zakłady Przemysłu Zapałczanego.
Lata 60. i 70. to czas świetności polskich zapałek, głównie dzięki eksportowi. Ceniono je za jakość, a państwo chętnie zdobywało dewizy, sprzedając je za granicę. Na przykład fabryka w Czechowicach-Dziedzicach, największa i najnowocześniejsza w kraju, pokrywała około 25 proc. krajowego zapotrzebowania, a aż 35 proc. jej produkcji szło na eksport. W szczycie produkowano tam 70 mln zapałek dziennie i zatrudniano 650 osób na trzy zmiany. Zapałki oznaczone dumnym napisem „Made in Poland” trafiały na stoły w Azji, Afryce i obu Amerykach.
Częstochowska fabryka również wysyłała część produkcji za granicę – najlepszej jakości zapałki z bielusieńkiej osiki. Produkowano tu nie tylko popularne małe „Black Cat”, lecz także specjalne serie: zapałki reklamowe, długie kominkowe, grillowe, a nawet ozdobne zestawy kolekcjonerskie. Branża cieszyła się prestiżem i zapewniała utrzymanie wielu rodzinom.
Koniec PRL i początek III Rzeczpospolitej postawił jej istnienie pod znakiem zapytania. W 1997 roku została wykupiona przez pracowników i przekształcona w spółkę akcyjną, w której to właśnie oni są akcjonariuszami. Z inicjatywy zarządu spółki w 2002 roku utworzono Muzeum Produkcji Zapałek – a sama fabryka stała się jego integralną częścią.
Miliony patyczków
Proces produkcji zapałki to majstersztyk inżynierii. Surowcem jest drewno osikowe – miękkie, jasne i łatwe w obróbce. Drewno przechodziło cały łańcuch produkcyjny: od grubych bali, przez obróbkę na deski i listewki, aż do cienkich patyczków. Z jednego drzewa można uzyskać materiał na cztery tysiące pudełek.
Kłody trafiają do łuszczarki, która „zdejmuje” z nich fornir o grubości ok. 2,2 mm. Taki długi, cienki arkusz drewna następnie tnie się w sieczkarni na miliony drobnych patyczków o wymiarach 42 mm długości i przekroju 2 × 2 mm. Tolerancja błędu jest niewielka: dziurki w prowadnicach maszyny mają 2 mm. – To jest dokładność, z jaką pracuje ta maszyna. Jedna dziesiąta milimetra – podkreśla przewodnik. Zabytkowa maszyna w Częstochowie imponuje nawet dziś – jej wydajność to 5 mln patyczków na godzinę! Druga, ulepszona sieczkarka mogła ciąć cztery razy szybciej.
W produkcji zapałek nic się nie marnowało. Resztki drewna były przerabiane między innymi na parkiety, skrzynki, ścinki dla przemysłu celulozowego czy opał.
Co ciekawe, dobra zapałka musi być... niepalna. Patyczki impregnuje się chemicznie, by po zgaszeniu płomienia drewno zwęglało się, a nie żarzyło, co groziłoby pożarem. Zaimpregnowane patyczki są suszone, polerowane i sortowane – zbyt cienkie lub za grube są odrzucane, aby do dalszej obróbki trafiły tylko te o idealnym rozmiarze.
Następnie patyczki wędrują systemem rurek pneumatycznych do automatów zapałczanych. Te gigantyczne maszyny mają po 12 m długości i ważą ponad 20 t każda. Tam są układane w rzędy i nabijane w setki otworków na ruchomych metalowych taśmach zwanych płaskownikami.
W każdym etapie produkcji zapałek potrzebna jest wręcz zegarmistrzowska precyzja. Końcówki patyczków zanurza się w roztopionej parafinie na wysokość około 3 mm. Parafina jest kluczowa: pomaga płomieniowi przenieść się z główki na drewno. Bez niej zapałka zapaliłaby się i natychmiast zgasła.
Kolejna faza to formowanie główek zapałek. U góry automatu znajduje się zbiornik – tak zwany dolejek, do którego wlewa się masę łebkową (zapalającą). Ta masa ma konsystencję ciasta naleśnikowego i jest precyzyjnie dozowana. Jak tłumaczy przewodnik, masa łebkowa to mieszanina 18 składników, wśród których najważniejsze są utleniacze (chloran potasu), a także wypełniacze, spoiwa, barwniki i woda – składniki te mieszane są na rzadką pastę. Jej kolor zależy od dodanego barwnika (może być czerwony, zielony, niebieski – co nie wpływa na właściwości palne, to raczej kwestia upodobania estetycznego klientów). Gdy maszyna pracuje, patyczki przelatują nad kadzią i na ułamek sekundy zanurzają końcówki w masie. W jednym cyklu powstają tysiące główek, a jedna maszyna formuje około 1,45 mln zapałek na godzinę.
Po wysuszeniu zapałki wybija się igłowymi walcami z płaskowników do stalowych kaset. Kasety te mieszczą po około 20 tys. sztuk. Służą do bezpiecznego transportu zapałek do pakowania. Stal chroni przed iskrzeniem i ewentualnym zapłonem. W częstochowskiej fabryce stosowano sprytny trik – przed pakowaniem przesypywano je ze stalowych kaset do aluminiowych, bo aluminium nie iskrzy.
Ostatni etap to pakowanie. Tradycyjnie zapałki trafiały do małych drewnianych pudełeczek z naklejaną etykietą – takie opakowania stosowano w Polsce do lat 70. XX wieku. Na początku lat 80. zastąpiono je pudełkami tekturowymi, a kolorowe etykiety zastąpił nadruk z maszyny poligraficznej. Linia pakująca w Częstochowie potrafiła zdziałać cuda: automatyczna ładownica napełniała pudełka w tempie 6 tys. pudełek na godzinę.
Zmierzch potęgi
Kryzys nadszedł wraz ze zmianą stylu życia i wolnym rynkiem. Upowszechnienie się tanich zapalniczek oraz kuchenek z iskrownikami sprawiło, że popyt na zapałki drastycznie spadł. O ile w 1930 roku statystyczny Polak zużywał ponad 1100 zapałek rocznie, w 2019 roku było to zaledwie 28 sztuk. Polskie fabryki nie wytrzymały też konkurencji z tanim importem z Azji.
Kolejno zamykano zakłady w Gdańsku, Sianowie i Bystrzycy. Częstochowska fabryka ostatnią partię zapałek wyprodukowała 26 lutego 2010 roku, po czym taśma się zatrzymała. Ostatni bastion – fabryka w Czechowicach-Dziedzicach – padł w lutym 2021 roku, dokładnie w stulecie swojego powstania. „Na naszych oczach zanika europejska branża zapałczana, przegrywając z zapalniczkami i tanią produkcją z Chin” – tak prasa komentowała koniec pewnej epoki. Tym samym Polska z eksportera stała się wyłącznym importerem zapałek.
Dziś Muzeum Produkcji Zapałek w Częstochowie jedynie przypomina o potędze polskiego przemysłu zapałczanego. Dzięki pasji i determinacji pracowników entuzjastów ocalono niezwykłe dziedzictwo techniki. Ekspertyza Polskiej Akademii Nauk potwierdziła, że częstochowski zakład jest jedyną na świecie zachowaną w oryginalnym stanie fabryką zapałek z początku XX wieku. Od 2010 roku zabiega się o uznanie go za pomnik historii i wpisanie na listę światowego dziedzictwa UNESCO. Choć procedury trwają już wiele lat i nie wiadomo, kiedy zakończą się sukcesem, sam fakt podjęcia starań świadczy o wyjątkowości tego miejsca.
Zwiedzając dziś muzeum, można niemal poczuć ducha dawnej epoki. W hali produkcyjnej stoją nieruchomo potężne maszyny – wciąż sprawne, nasmarowane i gotowe do pracy, lecz milczące. Ich stalowe korpusy pamiętają czasy, gdy setki robotników przychodziły tu na gwizdek syreny, gdy zapach drewna mieszał się z wonią parafiny i siarki z masy łebkowej.
Napisz komentarz
Komentarze